Video+Notes_Μια γνωριμία με τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη

 

Σημειώσεις από το εργαστήρι φιλοσοφίας με θέμα “μια γνωριμία με τον Αριστοτέλη”

από το Νίκο Προγούλη:

Αντίθετα με τον Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης μπορεί να διαβαστεί με διαφορετικούς τρόπους.

Αρνείται την ύπαρξη ενός αυτοτελούς «κόσμου των ιδεών», οι ιδέες, θα υποστηρίξει, υπάρχουν μέσα στα πράγματα. Αρνείται επίσης την αθανασία της ψυχής. Ψυχή του κάθε όντος είναι το «τι ήταν να είναι», (θα λέγαμε με μια σημερινή ορολογία, ο γενετικός του κώδικας που προδιαγράφει το τι μπορεί να γίνει). Υπάρχει σε όλα τα όντα μια εσωτερική τελεολογία, που κατατείνει σε ενδιάθετους σκοπούς.  Από αυτή την άποψη ο Αριστοτέλης δείχνει να κάνει μια μονιστική φιλοσοφία, κι έτσι τον διαβάζουν οι Άραβες.

Ωστόσο, ο Αριστοτέλης αποκαθιστά εν μέρει την Πλατωνική μεταφυσική, όταν, όπως θα δούμε, μιλάει για έναν οιονεί Θεό, έναν «θύραθεν νου». Έτσι, ως δυϊστή φιλόσοφο, τον διαβάζουν οι Λατίνοι Χριστιανοί.

Θα ορίσει τρία πεδία της γνώσης: το ποιητικό, (τεχνικό), το πρακτικό, (πολιτική & ηθική), και το θεωρητικό, (επιστήμη – φιλοσοφία), ωστόσο θα ξεκινήσει με την πραγμάτευση της λογικής, που δεν εμπίπτει σε κανένα από τα πιο πάνω πεδία, αλλά βάζει τους κανόνες του ορθού συλλογισμού.

Ο Αριστοτέλης θα πραγματευτεί σχεδόν τα πάντα. Θα περιοριστούμε εδώ να πούμε δυο λόγια για κάποια από τα σημαντικά μέρη της φιλοσοφίας του.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Παρότι ο Αριστοτέλης δεν είναι Αθηναίος, είναι ο μεγάλος θεωρητικός και θαυμαστής της Αθηναϊκής δημοκρατίας. Στο πολιτικό του έργο, που περιέχει πολύ εμπειρικό υλικό, θα κατατάξει τα πολιτεύματα σε τρεις κατηγορίες θέτοντας ως κριτήριο την κατανομή της εξουσίας:  Βασιλεία, (εξουσία του ενός), Αριστοκρατία, (εξουσία των λίγων), Δημοκρατία (εξουσία όλων των πολιτών), και θα αποφανθεί ότι καλύτερο είναι το πολίτευμα όπου η εξουσία μοιράζεται όσο το δυνατόν σε περισσότερους, άρα προτιμά τη Δημοκρατία. Βεβαίως υπάρχει και η κακή εκδοχή των πιο πάνω πολιτευμάτων, που είναι αντίστοιχα η Τυραννία, η Ολιγαρχία και η Οχλοκρατία. Μιλώντας για την Αθηναϊκή δημοκρατία, σημαντικό είναι να κατανοήσουμε το ποιος θεωρείται πολίτης.  Πρόκειται για μια αρκετά στενή έννοια καθώς πολίτες είναι οι άνδρες, ενήλικοι, ελεύθεροι, (μη δούλοι), που επιπλέον είναι κάτοχοι «οίκου», δηλαδή γης. Οι έμποροι και οι βιοτέχνες εξαιρούνται. «Οίκος» στην αρχαία Αθήνα είναι μια αυτοδύναμη οικονομική μονάδα που περιλαμβάνει γονείς, παιδιά, δούλους, ζώα και γη. Άρα, πολίτης είναι ο εκπρόσωπος ενός «οίκου» και μπορεί να συμμετέχει στη διαβούλευση και ψήφιση των νόμων καθώς και στην εκτελεστική και δικαστική εξουσία με κλήρωση. Τελικώς, στην ιδανική της μορφή η Αθηναϊκή δημοκρατία είναι ένα μοντέλο αυτοπαραγωγής και αυτοδιαχείρισης.

Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει το status quo της εποχής του, και σε αυτό συμπεριλαμβάνεται η ιδιοκτησία και η δουλεία. Θα μιλήσει για «φύσει δούλους», σχετικοποιώντας, εν μέρει, τη δουλεία, καθώς κάποιοι πραγματικοί δούλοι, μπορεί να μην είναι «εκ φύσεως» δούλοι, αλλά λόγω συγκυριών, πχ αιχμάλωτοι πολέμου, κι έτσι μπορεί να εγερθεί ένα αίτημα απελευθέρωσης τους.

Τελικός σκοπός της πολιτικής και της ηθικής για τον Αριστοτέλη είναι η ανθρώπινη ευδαιμονία.  

Η «ΠΡΩΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ»

Πρόκειται για τη μεταφυσική του Αριστοτέλη, το κέντρο της φιλοσοφίας του και το επιστέγασμα της φυσικής του φιλοσοφίας.

Στην πολιτική του Αριστοτέλη δεν υπάρχουν ίχνη της εποχής του, μιας εποχής όπου η αυτόνομη Πόλις – κράτος δύει, και ανατέλλει η εποχή των αυτοκρατοριών Αναπάντεχα, το μοντέλο της αυτοκρατορίας εμφανίζεται εκεί που δεν θα το περίμενε κανείς, στη μεταφυσική του Αριστοτέλη.   

Η Αριστοτέλης εδώ εξετάζει τις πλέον γενικές αρχές, που έχουν εφαρμογή σε όλα τα πράγματα.

Γενικό υπόστρωμα είναι η φύση, που ορίζεται ως αρχή κινήσεως και μεταβολής. Οτιδήποτε υπάρχει σε αυτό το υπόστρωμα προσδιορίζεται από ένα ζεύγος: Ύλη και μορφή.

Τι ΔΕΝ είναι φύση ; εκείνο που δεν κινείται, δεν μεταβάλλεται δεν αναπαράγεται, δηλαδή τα τεχνητά / κατασκευασμένα από τον άνθρωπο πράγματα. Άρα, κεντρική εδώ είναι η αντίθεση Φύσης – Τέχνης.

Ο Αριστοτέλης θα αρχίσει να «διολισθαίνει» στην πραγμάτευση του της φύσης μέσα από δύο δρόμους:

Α) Όταν θα ξεκινήσει μια διαρκή αναζήτηση αιτίων και θα καταλήξει σε 4 αίτια: το υλικό, το μορφικό, το ποιητικό, και το τελικό.

Υλικό: η ύλη πχ χαλκός, η μορφή άγαλμα ανδρός, πχ του Αλέξανδρου, ποιητικό: ο γλύπτης πχ Πραξιτέλης, τελικό, για ποιο σκοπό έγινε ; πχ να στολίσει κάτι.

Όμως δεν έχουν όλα τα πράγματα 4 αίτια, πχ το δέντρο. Υλικό αίτιο το ξύλο, μορφικό η βελανιδιά, τελικό, (δύσκολο), πχ να δώσει οξυγόνο, κλπ  ποιητικό: (ακόμη πιο δύσκολο), λείπει. Θα λέγαμε ο Θεός.  Στα φυσικά πράγματα δεν υπάρχει το ανθρωποκεντρικό αίτιο όπως υπάρχει στα τεχνητά, έτσι ο Αριστοτέλης θα καταλήξει σε έναν οιονεί Θεό. Μια κατάληξη που καταργεί την αρχική του διάκριση μεταξύ φύσης – τέχνης.

Β) Όταν θα πραγματευτεί την κίνηση. Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι για τον Αριστοτέλη δεν υπάρχει αυτόνομη κίνηση: κάτι κινείται επειδή το «έσπρωξε» κάτι άλλο. Αλλά επειδή δεν μπορούμε να πάμε στο άπειρο, πρέπει να υποθέσουμε ότι υπάρχει ένα ακίνητο «πρώτο κινούν», μια αρχική αφετηρία. Αυτό το πρώτο κινούν είναι μια μορφή χωρίς καθόλου ύλη, άρα, φθάσαμε σε μια Πλατωνική ιδέα.

Έτσι ο Αριστοτέλης παρουσιάζει έναν κόσμο όπου όλα τα όντα είναι ιεραρχημένα σε διάφορα επίπεδα και όλα κρέμονται σαν πολυέλαιος από την «πρώτη αρχή». Σε κοινωνικό επίπεδο ο «πολυέλαιος» είναι η αυτοκρατορία

Το μεταφυσικό σύστημα, (και τα δύο κορυφαία μοντέλα του, το Πλατωνικό και το Αριστοτελικό), εμφανίζονται στη φιλοσοφική σκέψη, όταν στο πολιτικό – κοινωνικό επίπεδο, το μοντέλο «Πόλις» δύει και ανατέλλει το μοντέλο «Αυτοκρατορία».

Η ΗΘΙΚΗ

Η ηθική δεν είναι ένα αυτόνομο πεδίο, διαπλέκεται με την πολιτική. Τα δύο αυτά μαζί απαρτίζουν το πρακτικό πεδίο, (δηλαδή το πεδίο της πράξης). Τελικός σκοπός και των δύο είναι η ανθρώπινη ευδαιμονία.

Κεντρική εδώ είναι η ιδέα της αρετής, που όμως δεν περιορίζεται στο πρακτικό πεδίο. Για κάθε αντικείμενο και κάθε επίπεδο της ανθρώπινης υπόστασης υπάρχει η αρμόζουσα αρετή. Αρετή ενός αντικειμένου είναι η καταλληλότητα για τον σκοπό του, πχ το μαχαίρι για να κόβει, κοκ.  Όσον αφορά τους ανθρώπους, η ενάρετη συμπεριφορά ορίζεται ως «μεσότητα» μεταξύ ακραίων στάσεων, πχ ανάμεσα στις ακραίες στάσεις της δειλίας και της θρασύτητας, ως μεσότητα ορίζεται η γενναιότητα, κοκ.

Ωστόσο, η θέση αυτή του Αριστοτέλη στέκεται αφορμή για κοινότοπες ερμηνείες.  Μια πιο ενδιαφέρουσα ερμηνεία που προτείνεται είναι η εξής:

Ας αναλογιστούμε τα τρία πεδία της γνώσης, Θεωρία – πράξη – τέχνη και ας δούμε τις αντίστοιχες αρετές: Στο ένα άκρο, η αρετή που αρμόζει στο θεωρητικό πεδίο είναι η σοφία, στο άλλο άκρο, η αρετή που αρμόζει στο τεχνικό πεδίο είναι η δεξιοτεχνία. Καμία από αυτές τις δύο αρετές δεν αρμόζει στο πρακτικό πεδίο, διότι η μεν δεξιοτεχνία θα σήμαινε χειρισμό των ανθρώπων, η δε σοφία κατάταξή τους σε κατηγορίες, όπως έκανε ο Πλάτων. Μεσότητα είναι η αρμόζουσα στάση ανάμεσα σε αυτές τις δύο ακραίες συμπεριφορές

Ο Αριστοτέλης αξιοποιεί την κριτική που έκανε ο ίδιος ο Πλάτων στη δικαιοσύνη και τον νόμο. Συγκρίνει τη δικαιοσύνη με τη φιλία και βρίσκει τη φιλία ανώτερη. Διότι η φιλία είναι η σχέση με το συγκεκριμένο όχι με το γενικό και το αόριστο. Τελικά, η ορθή πολιτεία για τον Αριστοτέλη είναι μια κοινωνία φίλων και όχι απρόσωπων θεσμών.  Η ηθική του Αριστοτέλη, συναντά και πάλι την πολιτική.

Νίκο, σε ευχαριστούμε πολύ!

Aristoteles poster-01

 

Advertisements

1 thought on “Video+Notes_Μια γνωριμία με τη φιλοσοφία του Αριστοτέλη”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s